Długo obiecany wykład ze starożytnej

Witam!

Przepraszam na początek za długie, bo kilku miesięczne opóźnienie w
prezentacji mojego wykładu, ale było to podyktowane sprawami prywatnymi.

----------------->>>

Cezar i jego droga do jednowładztwa.

Na początek pragnę przedstawić wszystkim zainteresowanym, dlaczego wybrałem
akurat ten temat. Dla mnie niesłychanie fascynującym okresem w historii
Rzymu są czasy Cezara, który to wylał fundamenty dla tego wspaniałego i
niezwykle trwałego państwa - otworzył dla Rzymu nową erę. Zwłaszcza sposób,
który wykorzystał Cezar, aby dojść do władzy, jest zdumiewający pod kątem
przeprowadzonych tajnych sojuszy, umów, zdrad i nadużyć. Sam zainteresowany
zapewne nigdy nie przypuszczał, że wszystkie kroki, które stawiał w drodze
do zabezpieczenia swojej przyszłości i zapewnienie dobrobytu - bo przecież o
to głównie chodziło - będą potężnymi krokami dla kultury jaką reprezentował.
Tym samym przyczynił się do rozpowszechnienia zwyczajów i języka swojego
ludu w całej niemal Europie, a państwu, które kontrolował, zapewnił prym i
podziw wśród ludów ówczesnego świata, którzy drżeli gdy tylko usłyszeli o
Imperium Romanum. Państwo to, znalazło również zasłużone miejsce na kartach
historii, a sporo z tego dzięki Cezarowi.

1. Cezar - charakterystyka postaci
"Cezar, Gajusz Juliusz Cezar, Caius Iuliusz Caesar (102 lub 100 p.n.e. - 44
p.n.e.), rzymski wódz, mąż stanu i pisarz; potomek arystokratycznego rodu
julijskiego (po ojcu potomek Eneasza, syna Wenery; po matce - króla Ankusa
Marcjusza). Spowinowacony ze stronnictwem popularów (z Mariuszem przez jego
żonę Julię, a ciotkę Cezara, i z Cynną przez żonę Kornelię). Popadł w
niełaskę u Sulli, podczas tzw. proskrypcji sullańskich został wygnany z
Rzymu i schronił się w Azji Mniejszej. W 78 p.n.e., po śmierci Sulli, wrócił
do Rzymu, gdzie nadal popierał popularów. W 68 p.n.e. został kwestorem
rozpoczynając karierę senatorską. W 65 p.n.e. objął urząd edyla".
Cezar pozostawił po sobie także cenną spuściznę literacką m.in. poezję i
dramaty, oraz prace historiograficzne, charakteryzujące się tendencyjnością
polityczną. Pisał stylem prostym, zwięzłym i bardzo poprawnym. Mimo
pozornego obiektywizmu, przeważnie zdawał relacje w trzeciej osobie (a
zadaniem tych 'dzienników' było narzucenie czytelnikowy swoich poglądów).
Jego dzieła mają dużą wartość historyczną i literacką.
Juliusz Cezar należy do najsławniejszych postaci historycznych, w
świadomości powszechnej stał się nie tylko sławnym wodzem ale też symbolem
jedynowładcy. Po śmierci został ubóstwiony. Jego przydomek stał się od
czasów Hadriana synonimem władcy i jako taki przeszedł do innych języków.

2. Sytuacja wewnętrzna Republiki
W cesarstwie nie działo się za dobrze po reformach lat 70 p.n.e. Wyłączając
kilka lat, w których to nastąpiło ożywienie życia politycznego - gdy
zwiększyła się aktywność plebsu. Ogólnie jednak, doprowadzono do wywyższenia
warstwy możnych, zwanej później - nobilitas. To określenie z czasem
przypisano śmietance życia publicznego Rzymu. Do nobilitas zaliczali się
przede wszystkim rzymianie piastujący wysokie stanowiska, a do tego majętni.
Dodatkowo w skutek reformy wojska, przeprowadzonej przez Mariusza, wzrosło
znaczenie wodza, który teraz musiał zadbać o swoich podopiecznych,
napędzając tym samym machinę podbijania i łupienia nowych obszarów, w celu
utrzymania żołnierzy. Równie ważną sprawą stało się długoletnie
Namiestnictwo prowincji. Nawet kilkuletnie rządy nad małą prowincją
przynieść mogły ogromną fortunę (w przypadku Werresa, trzyletniego
namiestnika Sycylii, czy Cezara, z dziesięcioletniego namiestnictwa w
Galii ). W rezultacie tego doszło do utworzenie potężnych majątków, dzięki
którym można było poznać "bogatego człowieka" (według Krassusa "bogaty jest
tylko taki człowiek, który może z rocznego dochodu utrzymać legion").

3. Początki kariery politycznej
Wraz z rozwojem imperium okazało się, że dochodziło do częstych nadużyć, co
zaznaczało się w przypadku wojska - przedłużano konsulat z naczelnym wodzem
na pół roku, później na okres dłuższy. Istotnym przykładem upadku kultury
politycznej w Rzymie była sprawa Lucjusza Sergiusza Katyliny . Doszedł on do
wielkich majątków i pieniędzy, ale kiedy stracił urząd - popadł w długi. W
celu odzyskania majątku i przejęcia władzy zawiązał spisek. Został on
wykryty w 65 r., jednak spiskowcy nie ponieśli żadnej kary.
W 63 r. doszło do kolejnego konfliktu za sprawą Katyliny, kiedy on, jak i
Cyceron zaczęli ubiegać się o urząd konsula w republice. Wygrał Cyceron,
przegrany Katylina musiał opuścić miasto. Jednak zwycięzca nie spoczął póki
nie zgładził wroga. Zwycięstwo nad nim umocniło m.in. pozycję senatu. Ale w
tym samym czasie, w miejsce jednego polityka pojawiło się dwóch nowych:
Pompejusz - naczelny wódz legionów stacjonujących na wschodzie oraz Cezar -
pełniący urząd propretora w Hiszpanii, gdzie ujawniły się jego talenty
przywódcze i organizacyjne.
Cezar świadom tego, że ma wielu wrogów w Senacie postanowił poszukać
sojuszników. Zbliżył się wówczas do przywódcy ekwitów i najbogatszego
człowieka Rzymu - Krassusa . Drugim sojusznikiem został Pompejusz. Pomiędzy
nimi trzema zostało (w 60 r. p.n.e.) zawarte tajne porozumienie o
charakterze prywatnym nazywane pierwszym triumwiratem . Porozumienie to
mówiło, że nic bez ich zgody i woli nie może stać się w państwie. Dzięki
temu porozumieniu w 59 r. Cezar uzyskał urząd konsula. Jako konsul
doprowadził do wydania wielu praw krzywdzących namiestników, a sprzyjających
mieszkańcom prowincji. Tym samym Cezar tworzył zaplecze polityczne na
szczeblu prowincjonalnym. Następnie doprowadził do realizacji reformy
agrarnej, nakazał ponowną parcelacje ziemi, czym zyskał poparcie chłopów.
Nakazał także protokołowanie i publikowanie obrad senatu. Od tej pory obrady
senatu były jawne dla ludu rzymskiego.

4. Rządy galijskie
Po upływie swego konsulatu, który trwał rok, Cezar otrzymał prowincje: Galię
Przedalpejską oraz Ilirię w zarząd na 5 lat z prawem zaciągu 3 legionów.
Dodatkowo przydzielono mu Galię Narbońską z prawem zaciągu czwartego
legionu. Galia była krainą zamieszkałą przez Celtów - podzielony,
niezorganizowany lud. Kiedy Celtom zagroziła inwazja Germanów, wówczas
zwrócili się do Cezara o pomoc, by bronił ich przed Germanami. Cezar
postanowił to wykorzystać, rozpoczął podbój Galii sięgając po tereny
dzisiejszej Belgii. Ponieważ Cezar odnosił w Galii zwycięstwa, co więcej do
Rzymu docierały plotki o przesadzonych sukcesach, zaczęto się go w Rzymie
obawiać. Przede wszystkim dwaj pozostali triumwirowie. Uważali, że
zwycięstwa w Galii zachwiały równowagą sił w triumwiracie. W związku z tym w
56 r. doszło do spotkania 3 triumwirów. Pierwsze miejsce teraz zajmował
Cezar. Panowie ci ustalili, że konsulat w 55 r. piastować będą Krassus i
Pompejusz, a po zakończeniu konsulatu Pompejusz miał otrzymać w zarząd na 5
lat obie Hiszpanie, Krassus miał otrzymać w zarząd Syrię na 5 lat, natomiast
Cezarowi przedłużono zarząd też na 5 lat nad prowincjami galijskimi.
W okresie istnienia I triumwiratu Cezar systematycznie umacniał rzymskie
panowanie w Galii (58-51 p.n.e.). Podbił on ziemie Helwetów pokonując ich
pod Bibracte, zadał klęskę Ariovistowi pod Miluzą w Alzacji (58 p.n.e.),
podporządkował sobie plemiona Belgów, a przede wszystkim Nerwiów (57).
Wyruszył też przeciw plemionom w Bretanii i zwyciężył w 56 r. Akwitańczyków,
wypędził wreszcie germańskie plemiona Uzypetów i Tenkterów. Jako pierwszy
Rzymianin przekroczył Ren i przeprawił się rok później do Brytanii. W 52 r.
obległ natomiast i zdobył Alezję, co zakończyło w 51 r. podbój Galii .
Swoje sukcesy wojskowe zawdzięczał m.in. podniesieniu sprawności
zaopatrzenia armii, wprowadzeniu wojsk inżynieryjnych, udoskonaleniu metod
oblężniczych oraz ugruntowaniu autorytetu wodza.
Po pobiciu Celtów i zakończeniu podboju Galii, Cezar przystąpił do
organizacji kraju. Miał bardzo silną, dyspozycyjną i oddaną sobie armię.
Posiadał do dyspozycji również środki tego kraju, które (jak czas pokaże)
będą bardzo użyteczne w nadchodzącej wojnie.
Wzrastająca potęga Cezara zaniepokoiła senat, który starał się ograniczyć
jego wpływy, powierzając konsulat (consul sine collega) Pompejuszowi i
udzielając mu szerokich pełnomocnictw wojskowych (senatus consultum
ultimum). Ten świadom, że triumwirat przestał istnieć z dniem śmierci
Krasussa, przyjął tytuł. Natomiast Cezara pozbawiono prawa ubiegania się o
konsulat na 49 p.n.e. i zażądano wcześniejszego oddania dowództwa. Dodatkowo
wydano uchwałę, która nakazywała kandydatom do urzędu konsula osobiście
ubiegać się o niego w Rzymie (do tej pory można było ubiegać się o ten urząd
przebywając w prowincji), co miało zmusić Cezara do przybycia do miasta.
Świadom faktu, iż byłby to jego koniec, postawił republikę przed faktem
dokonanym - zebrał swoje wojska i ruszył na Rzym. Senat udzielił specjalnych
pełnomocnictw Pompejuszowi, by ten obronił republikę przed Cezarem.

5. Wojna domowa
Cezar zdecydował się na zamach stanu i 49 p.n.e. przekroczył rzeczkę Rubikon
, stanowiącą umowną granicę Rzymu, wypowiadając słynne słowa alea iacta est!
. Wojna domowa rozpoczęła się zajęciem przez Cezara Rzymu. Pompejusz z
częścią senatorów zbiegł z Italii, by zgromadzić przeciwko Cezarowi swoje
legiony znajdujące się w prowincjach wschodnich, liczył również na pomoc
władców hellenistycznych.
Cezar, po zajęciu Italii, podporządkował sobie również Hiszpanię, odnosząc
zwycięstwo pod Ilerdą, i przeprawił się do Epiru. Pompejusz poniósł tam
klęskę pod Farsalos, 20 000 jego żołnierzy poddało się, a on sam uciekł do
Egiptu, gdzie został zamordowany z rozkazu króla Ptolemeusza XIII. Jednak
jego śmierć nie oznaczała jeszcze końca wojny. Cezar podążył w ślad za nim
na Wschód i wmieszał się w spory dynastyczne Ptolemeuszów. Wybuchło tam
jednak powstanie miejscowej ludności i wraz z wojskami został otoczony w
Aleksandrii. Zwyciężył jednak ostatecznie w bitwie na Nilu i osadził na
tronie egipskim Kleopatrę - siostrę Ptolemeusza. Zakończywszy w ten sposób
wojnę aleksandryjską (48-47 p.n.e.) udał się do Azji Mniejszej, by
przywrócić tam panowanie rzymskie. Odniósł błyskawiczne zwycięstwo pod Zelą
nad Farnacesem, królem Pontu , skomentowane potem przez siebie słynnym veni,
vidi, vici . Następnie wrócił na krótko do Italii i zaraz potem wyruszył do
Afryki, gdzie w 46 r. p.n.e. odniósł zwycięstwo nad stronnikami Pompejusza i
ostatecznie ich rozgromił.
Po tym istotnym zwycięstwie pod Tapsus (Afryka) i wcześniej pod Mundą
(Hiszpania) opór opozycji został przełamany. Cezar powrócił triumfalnie do
Rzymu, gdzie skumulował w swym ręku wiele urzędów.

6. Rządy Cezara
Zwycięstwo Cezara nad synami Pompejusza sprawiło, że skupił on w swym ręku
władzę dożywotniego dyktatora (dictator perpetuus), imperatora, konsula na
okres 10 lat, najwyższego kapłana i trybuna ludowego. Miał prawo wysuwania
kandydatur i mianowania innych urzędników, dowodził armią, nosił tytuł
imperatora i ojca ojczyzny (pater patriae). Zaopatrzony w tak obszerną
władzę Cezar dokonał reorganizacji państwa. Został przeprowadzony podział
obywateli według cenzusu majątkowego, wprowadzono ograniczenie rozdawnictwa
zboża w Rzymie do 150 000 osób, została uchwalona wreszcie ustawa
samorządowa dla miast italskich (lex Iulia municipalis). Obdzielił ziemią
swych żołnierzy, ograniczył wyzysk prowincji i powiększył senat do 900
członków (wcześniej 300). Przeprowadził także reformę kalendarza oraz szereg
innych, m.in. nadał obywatelstwo mieszkańcom Galii Transpadańskiej,
zwiększył autonomię miast italskich, wprowadził kontrolę przeciw nadużyciom
w prowincjach, zatwierdził kilka ustaw agrarnych, nakazał założenie kolonii
rzymskich w prowincjach. Wzniósł także świątynię "boskiego Juliusza"
(Basilica Iulia) i rozbudował Forum Iulium. A sterowany przez niego senat
przyznawał mu nadzwyczajne uprawnienia, które sprawiły, że był faktycznie
panującym, choć nie nosił żadnego tytułu.

7. Złudne marzenia o monarchii
Jednak w Rzymie narastała opozycja przeciwko Cezarowi. Zarówno senat jaki i
obywatele obawiali się, że dyktator będzie chciał wprowadzi monarchię.
Zresztą sam do tego dążył, ale tak, aby koronę wręczył mu rzymski lud, nie
chciał monarchii narzucać. Kiedy na jednym ze zgromadzeń senatu próbowano mu
wręczyć diadem, zorientował się, że lud rzymski milczy i go odrzucił. To
wywołało aplauz ludu. Juliusz Cezar zrozumiał wówczas, że wprowadzenie
monarchii w Rzymie jest niemożliwe. Było to dla niego także ostrzeżeniem -
Rzym nie zgodzi się na władzę królewską.

8. Idy marcowe
Bunt przeciwko Cezarowi narastał i swój epilog znalazł 15 marca 44 r. kiedy
na schodach Senatu Cezar został zasztyletowany. Wśród spiskowców znaleźli
się najbliżsi mu współpracownicy - Brutus i Kasjusz. Wtedy to zaskoczony ich
obecnością Cezar miał wypowiedzieć zdanie: Et tu Brute contra me?. Spiskowcy
prawdopodobnie obawiali się zamiany republiki w monarchię typu
hellenistycznego, oraz utraty swych praw i pozycji na rzecz mieszkańców
prowincji.

9. Cena zdrady, droga bez powrotu
Spiskowcy jednak popełnili błąd. Zamordowali Cezara i myśleli, że sytuacja
naprawi się sama. Niestety republika nie została przywrócona automatyczne,
gdyż zmiany które wprowadził Cezar poszły tak daleko, że powrót do
poprzedniego ustroju był już niemożliwy. Kiedy spiskowcy trwali w
bezczynności, do rozprawy z nimi przystąpił sojusznik Cezara - Marek
Antoniusz. Urządził on wspaniały pogrzeb Cezarowi, a w czasie pogrzebu
odczytał testament, który zapewne został przez niego sfałszowany, ale treść
była na tyle budująca, że lud rzymski został nastawiony przeciwko
spiskowcom. Ponieważ uzyskał poparcie ludu, Antoniusz przystąpił do rozprawy
ze spiskowcami.

10. Walka o władzę po śmierci Cezara
Choć Cezar adoptował wnuka swej siostry, Gajusza Oktawiana i przekazał mu
dziedzictwo, polityczną schedę po dyktatorze zagarnął konsul Marek
Antoniusz. Dyktatura została wprawdzie zniesiona, to jednak wkrótce doszło
do walki o sukcesję. Marek Brutus udał się do Macedonii, Kasjusz do Syrii, a
Decimus Brutus do Galii Przedalpejskiej, gdzie w Mutynie został oblężony
przez Antoniusza. Oktawian obdarzony władzą pretorską podążył tam ze swą
prywatną armią, pokonał Antoniusza i uzyskał na rok konsulat. Dla zabójców
zorganizowano specjalne sądy. Podczas trwającej wojny domowej został
zawiązany na 5 lat II triumwirat autorstwa Antoniusza, Lepidusa i Oktawiana.
Prowincje Sycylia i Afryka przypadły Oktawianowi, Galia Przedalpejską
Antoniuszowi, zaś Galia Narbońska i Hiszpania Lepidusowi. W wyniku
wprowadzenia w życie planu triumwiratów, skazanych zostało ponad 200
senatorów i 2000 ekwitów, w tym Cyceron. Natomiast Kasjusz i Brutus
zostali w 42 r. p.n.e. pobici pod Filippi.

11. Zakończenie
Droga Cezara do jednowładztwa nie była wcale prosta. Największym cierniem
na tej drodze był Pompejusz, wcześniej przyjaciel, oraz senat. Mimo
wszystko, dwie dekady starań, o najwyższą władzę nie zostały zmarnowane.
Osiągnął swój cel. W ten sposób zapoczątkował nową tradycję.
Cezar pojawił się na arenie politycznej przez przypadek. Gdyby, Sulla nie
pominął go w swoich czystkach, wszystko potoczyłoby się inaczej.
Niespodziewanie uniknął śmierci. Był to punkt zwrotny w historii świata. Gdy
Cezar przybył do Rzymu, przypuszczam, że nie marzył o samodzielnym rządzeniu
w państwie. W kręgu jego zainteresowań znajdowały się pieniądze, które to
czyniły ludzi potężnymi. Sam Cezar chciał sobie zapewnić lepszą przyszłość,
a i przy okazji uszczknąć trochę władzy dla siebie. Był świadom tego, iż
jedynym sposobem na zdobycie majątku, który był wówczas kluczem do
wszystkiego, jest namiestnictwo prowincji. Nawet kilkuletnie sprawowanie tej
funkcji na małej prowincji pozwalało zbić spory majątek. Drugim sposobem na
zbicie fortuny była wojna. Wódź zgarniał połowę łupów. To też po dziesięciu
latach namiestnictwa Galii, i wojnie, którą Cezar zgotował tej prowincji,
skumulował w swoich rękach niemały majątek. Wraz z sukcesami rosła jego
popularność i siła. Gdy ustalano reguły gry I triumwiratu, był świadom, że
namiestnictwo jest mu potrzebne, aby osiągnąć cokolwiek. Przy drugim
podziale władzy, otrzymała te same prowincje ponownie, choć pozostali dwaj
członkowie paktu poważnie się już go obawiali, a że się nie mylili wskazują
na to dalsze losy "przyjaźni" Cezara i Pompejusza. Ten właśnie okres, od
rozpadu triumwiratu, aż do zwycięstwa nad jego zwolennikami, był dla Cezara
wielkim wyzwaniem - bezustannie bowiem musiał stawiać czoła wrogowi. Było to
kolejne kilka lat nieustannych potyczek i starć na arenie politycznej,
pomiędzy Cezarem, a wspieranym przez senat Pompejuszem. Szczęśliwie dla tego
pierwszego, udało się odnieść zwycięstwo.
Przez 20 lat, Cezar bez przerwy piął się w górę, choć ciągle spychany i
zniechęcany przez wrogów politycznych, a zaopatrzony w poparcie i sympatię
społeczeństwa, dotarł do wyznaczonej gdzieś po drodze granicy - którą była
niepodzielna władza w Rzymie.

Bibliografia
Encyklopedia Multimedialna PWN CD, edycja 98.
G. J. Cezar, Wojna Galijska, w opr. E. Konika, Wrocław 1978, ss. 374.
G. Walter, Cezar, Warszawa 1983, ss. 542.
http://www.onet.pl/wiem (materiały wybrane).
J. A. Ostrowski, Starożytny Rzym, Polityka i sztuka, Warszawa 1999, ss. 512.
M. Jaczynowska, Dzieje Imperium Romanum, Warszawa 1995, ss. 678.

----------------------->>>

Pozdrawiam
mxf
Received on pią 19 paź 2001 - 13:50:07 CEST